Gornji Podgradci – selo na prvoj liniji Kozare

Gornji Podgradci su u ljeto 1942. bili mnogo više od sela na obroncima Kozare.
Prema knjizi „Bitka na Kozari“, upravo tu je bio smješten štab 3. bataljona 2. krajiškog partizanskog odreda. Ovo selo postalo je nervni centar za odbranu cijelog jugozapadnog sektora Kozare.

Partizanska patrola prolazi kroz zasniježene ulice jednog kozarskog sela. Atmosfera je teška i hladna, dim se diže iz kuća koje svjedoče o ratnim danima. Borci su u pokretu, odlučni i fokusirani. Ova scena prikazuje svakodnevnu napetost uoči velikih okršaja na Kozari 1942.

Partizanske jedinice u selu – tačno prema izvoru

Knjiga navodi da su u Gornjim Podgradcima djelovali:

  • komandant 3. bataljona:
    Mirko Pekić
  • zamjenik komandanta:
    Piljo Stanišljević
  • politički komesar:
    Joco Marjanović
  • zamjenik političkog komesara:
    Milan Egić

📌 Sve ove informacije preuzete su iz knjige, str. 82.

Čete raspoređene oko sela

  1. bataljon držao je položaje na više pravaca koji okružuju selo:

Prva četa 3. bataljona — Štit prema Bosanskoj Gradišci

Rejon: Bistrica – Vrbaška

Štab: Trijebovljani

Komandir: Mirko Bašić

Politički komesar: Rade Ranilović

(Izvor: Bitka na Kozari, str. 82–83.)

Prva četa 3. bataljona držala je izuzetno važan rejon prema Bosanskoj Gradišci — ključni pristupni pravac prema južnoj strani Kozare. Njena linija Bistrica–Vrbaška bila je „vrata Krajine“, gdje se očekivao svaki ozbiljniji pokušaj neprijateljskog ulaska u unutrašnjost planine.

Četa je bila prepoznata po:

• kontinuiranom zatvaranju pravca prema Gradišci,

• noćnim zasjedama uz šumske useke,

• sprečavanju prodora izviđačkih grupa,

• zaštiti stanovništva koje se povlačilo od artiljerijske vatre iz Lijevča polja.

Pod rukovodstvom Bašića i Ranilovića, Prva četa slovila je kao izuzetno pouzdana borbena formacija, čvrsto ukopana i spremna na dugotrajnu odbranu.

—

Druga četa 3. bataljona — Linija Lubine i Grbavaca

Rejon: lijeva obala Lubine, Grbavci

Komandir: Rade Čekić

Politički komesar: Brane Kovačević

(Bitka na Kozari, str. 82–83.)

Druga četa bila je raspoređena uz Lubinu — jedan od najtvrđih i najizloženijih rovova u cijelom jugozapadnom sektoru. Lubina je predstavljala prirodni jarak odbrane, ali istovremeno i liniju neprekidne napetosti. Neprijatelj je često pokušavao preći potok kako bi otvorio bočni prodor prema Podgradcima.

Druga četa ostala je zapamćena po:

• izuzetnoj upornosti u odbrani Grbavaca,

• žilavim sukobima prsa u prsa,

• uništavanju izviđačkih patrola,

• zaštiti sela i komunikacija ka centralnom dijelu bataljona.

Upravo je ova četa često bila jedna od prvih koja bi uočila neprijateljske pokrete — i prva koja bi otvorila vatru.

—

Treća četa 3. bataljona — Adžići i Samardžije: Šuma koja brani

Rejon: Adžići – Samardžije

Štab čete: Samardžije

Komandir: Ljuban Aćimović

Politički komesar: Danilo Borković

(Bitka na Kozari, str. 82–83.)

Treća četa djelovala je u zoni gdje je šuma bila najgušća, a pravci kretanja najnepredvidljiviji. Teritorija Adžića i Samardžija bila je idealna za zasjede, što je četa obilato koristila.

Njeni borci bili su poznati po:

• izuzetnoj pokretljivosti,

• uspješnim gerilskim udarima u šumskim klancima,

• zaštiti putnih presjeka prema selima unutrašnjice,

• organizaciji rovova i osmatračnica.

Treća četa je, zahvaljujući iskustvu Aćimovića i Borkovića, slovila kao jedinica koja je mogla „nestati u šumi i pojaviti se iza neprijatelja“.

—

Četvrta četa 3. bataljona — Jug planine: Šimići – Mičije – Krnjin

Rejon: Šimići – Mičije – Krnjin

Komandir: Branko Vignjević

Politički komesar: Stevo Sovilj

(Bitka na Kozari, str. 82–83.)

Četvrta četa branila je južni luk bataljona, gdje je teren strm, pun uvala, brda i gustih šuma. Pravac Šimići–Mičije–Krnjin često je bio izložen pokušajima neprijateljskog obuhvata preko Piskavice i Ivanjske.

Četa je bila ključna u:

• zaustavljanju neprijateljskih pokušaja proboja prema Lamovitoj,

• odbrani Krnjina kao ključne kote južnog sektora,

• osmatranju kretanja ustaških patrola,

• povezivanju linija prema 4. bataljonu.

Ova četa je često ratovala pod najtežom artiljerijskom vatrom zajedno s Trećim bataljonom, budući da su u ovom rejonu neprijateljske baterije imale čist pregled s istočne zaprečne linije.

Partizanska jedinica probija se kroz gustu, smrznutu šumu. Tišina prelazi u napetost dok se borci kreću opreznim, uhodanim korakom. Ovo je ambijent u kojem su partizani sa Kozare provodili najveći dio vremena – hladnoća, oprez i stalna borbena gotovost.

Vodeći ljudi 3. bataljona – Komandiri i komesari koji su oblikovali odbranu Kozare

Mirko Pekić — Komandant 3. bataljona

Mirko Pekić bio je komandant 3. bataljona 2. krajiškog partizanskog odreda i jedna od ključnih vojnih ličnosti jugozapadne Kozare 1942. godine. Pod njegovim rukovodstvom bataljon je držao širok sektor od Bistrice do Krnjina.

Pekić je bio poznat po:

• smirenosti u kritičnim trenucima,

• dobrim taktičkim procjenama,

• sposobnosti brzog raspoređivanja četa.

Njegovo ime često se spominje uz borbe na Lubini, Grbavcima i Samardžijama, gdje je komandovanje bilo najzahtjevnije.

—

Piljo Stanišljević — Zamjenik komandanta

Piljo Stanišljević bio je desna ruka Mirku Pekiću. Kao zamjenik komandanta, bio je stalno na terenu, između rovova i štabova četa, prenoseći naređenja i prilagođavajući raspored borbe u realnom vremenu.

Poznat kao izuzetno hrabar i nenametljiv, bio je jedan od ljudi koji su najviše terenski vezivali štab bataljona sa četama.

—

Joco Marjanović — Politički komesar

Joco Marjanović bio je politički komesar bataljona — figura od posebne važnosti u partizanskoj organizacionoj strukturi. Njegova uloga bila je dvostruka: održavati moral i političku jedinstvenost boraca, ali i učestvovati u strateškim odlukama.

Bio je aktivan u političkoj edukaciji boraca, u organizaciji konferencija i u povezivanju bataljona s omladinskim strukturama SKOJ-a.

—

Milan Egić — Zamjenik političkog komesara

Egić je bio važna figura u osiguravanju političke stabilnosti 3. bataljona. Njegov zadatak bio je da održava vezu sa četama, sprovodi političku analizu situacije i radi s omladincima i kuririma.

Često je boravio na najtežim položajima — posebno na Lubini i Grbavcima.

Prvi među borcima – Komandiri četa iz Gornjih Podgradaca

Mirko Bašić — Komandir Prve čete

Bašić je vodio četu koja je branila najotvoreniji i najizloženiji sektor prema Gradišci. Smiren, precizan u komandovanju i veoma odgovoran, vodio je borce kroz stalne zasjede i odbrane.

—

Rade Ranilović — Politički komesar Prve čete

Ranilović je brinuo o političkoj koheziji čete i bio jedan od najpouzdanijih ljudi bataljona. Učestvovao je u brojnim akcijama Prve čete u Bistrici i Vrbaškoj.

—

Rade Čekić — Komandir Druge čete

Čekić je bio poznat kao borac izuzetne hrabrosti i čvrstine. Vodio je Drugu četu u najtežim sukobima na Lubini i Grbavcima.

—

Brane Kovačević — Politički komesar Druge čete

Kovačević je bio odgovoran za moral čete u jednom od najtežih sektora. Učestvovao je u organizaciji zasjeda i u odbrani sela uz Lubinu.

—

Ljuban Aćimović — Komandir Treće čete

Aćimović je vodio pokretljivu i vještom gerilskom borbom poznatu Treću četu. Bio je izuzetno snalažljiv u šumi i zasjedama.

—

Danilo Borković — Politički komesar Treće čete

Borković je bio jedan od ključnih ljudi za održavanje borbenog morala boraca koji su često ratovali u izolovanim šumama i rovovima.

—

Branko Vignjević — Komandir Četvrte čete

Vignjević je komandovao četom koja je imala zadatak čuvati Krnjin i južne prilaze Kozari — jedan od najzahtjevnijih sektora u cijelom bataljonu.

—

Stevo Sovilj — Politički komesar Četvrte čete

Sovilj je bio politički stub južnog sektora odbrane. Njegova četa je često bila pod artiljerijskim udarima, a Sovilj je bio poznat po smirenosti i stamenosti.

Selo kao organizacijski centar

U martu 1942. u Gornjim Podgradcima održana je i:

Prva okružna konferencija SKOJ-a za Kozaru

Na konferenciji su učestvovali istaknuti omladinski rukovodioci:

Brane Prokopić, Mirko Marjanović, Anda Knežević, Mladen Oljača, Dušan Vidović, Božo Dimitrijević, Desa Batoz, Lazarka Batoz, Miša Perović, Bora Batoz, Tošo Dragišić, Stojan Bjelouk, Radosava Tica, Dušanka Ostojić, Mira Kaus, Radovan Makić, Jelica Erceg, Mara Strika, Anka Marjanović, Mira Šinik, Duško Vujanović, Anđa Kerkez i mnogi drugi.

📌 Sve iz knjige, str. 39–41.

Unutar drvene barake, borci slušaju govor jednog od svojih rukovodilaca. Ovakvi sastanci bili su ključni za održavanje morala, širenje informacija i donošenje odluka. U knjizi „Bitka na Kozari“ mnogo je opisa ovakvih trenutaka — gdje se odlučuje o napadima, odbrani i opstanku.

Emotivni dio – ali zasnovan isključivo na činjenicama

Gornji Podgradci nisu izmišljena herojska priča –
njihova uloga u bici na Kozari zapisana je u dokumentima, izvještajima i sjećanjima preživjelih.

U selu su se okupljali borci koji su branili ulaze prema Kozari.
Na Lubini, Grbavcima, Bistrici, Samardžijama i Mičijama vodile su se borbe koje knjiga opisuje kao „žilave, uporne, česte i krvave“.

Ukopani u improvizovane rovove, partizani drže položaj i prate kretanje neprijatelja. Snijeg skriva tragove, ali ne ublažava hladnoću. Ovo je autentičan prikaz borbenih položaja oko Lubine, Grbavaca, Samardžija i drugih linija koje su držali borci iz Gornjih Podgradaca.

Partizani iz sela nisu bili anonimni:

  • stajali su na položajima gdje su neprijateljske kolone pokušavale probiti obruč,
  • držali su linije pod artiljerijskom vatrom s istočne zaprečne linije,
  • bili su prva prepreka ustaško–njemačkim grupama koje su nadirale prema Kozari.

Knjiga bilježi da su upravo čete iz Gornjih Podgradaca:

  • uništavale izviđačke grupe,
  • vodile zasjede,
  • zaustavljale proboje kod Lubine, Grbavaca i Samardžija,
  • učestvovale u ofanzivi na Mrakovicu,
  • štitile zbjegove koji su se povlačili u unutrašnjost Kozare.

Selo je u knjizi prikazano kao mjesto gdje se borci vraćaju na kratki predah – mokri, iscrpljeni, ali odlučni.
Tu su bili i telefoni bataljona, kuriri, saniteti i straže.
Iz ovih kuća borci su odlazili na položaje koji su odlučivali o sudbini cijelog Potkozarja.

Dok se u pozadini vidi zapaljena kuća, borci se brzo povlače pod neprijateljskom vatrom. Ovakve scene su bile česte tokom njemačko-ustaške ofanzive na Kozaru — sela su gorjela, a borci su štitili zbjegove i pokušavali očuvati živu glavu u gotovo bezizlaznim situacijama.

Izvor knjiga Bitka na Kozari

Dalibor Šinik

IZDVAJAMO