Na današnji dan, četnici su ubili dr Mladena Stojanovića – stanovnici Jošavke, sela u kojem je ubijen, dan ranije prešli su iz partizana u četnike. Ovo su njihove izjave sa poslijeratnih suđenja…

Uvod

Dr Mladen Stojanović, poznat kao partizanski komandant sa Kozare, lider ustanka protiv fašizma i narodni heroj Jugoslavije, ubijen je u noći između 1. i 2. aprila 1942. godine u selu Jošavka kod Čelinca. Njegova smrt bila je rezultat političkog prevrata unutar partizanskih jedinica, gdje su pojedini odredi, uključujući i stanovnike Jošavke, prešli na stranu četnika pod komandom Draže Mihajilovića.

Okolnosti puča

Nekoliko nedjelja prije tragičnog događaja, dr Stojanović je ranjen tokom sukoba sa četnicima Laze Tešanovića, bivšeg partizanskog komandanta koji je prešao u četnike. Teško povrijeđen, smješten je u kuću Danila Vukovića u Jošavci, tada pod kontrolom partizana. Međutim, 31. marta u selu je organizovan puč pod vođstvom Rade Radića, pa je većina Jošavske čete 4. krajiškog partizanskog odreda prešla u četnike.

Već narednog dana, četnici su iz Vukovićeve kuće odveli dr Stojanovića i ubili ga na obližnjem potoku. Ovaj događaj bio je predmet brojnih teorija zavjere i pokušaja prekrajanja istorije, često pod uticajem državne propagande i narodnih vjerovanja, dok svjedočanstva iz poslijeratnih suđenja pružaju drugačiji pogled na istinitu pozadinu događaja.

Svjedočenja sa suđenja

Među najvažnijim izvorima za rekonstrukciju događaja su svjedočenja učesnika i mještana Jošavke na poslijeratnim suđenjima. Dragutin Antonić Dragica, koji je osuđen na 16 godina zatvora zbog učešća u puču, potvrdio je da je razoružavanje dr Stojanovića bilo unaprijed organizovano. Slavko Jungić svjedoči da je grupa ušla u Vukovićevu kuću, oduzela oružje Mladenu, ali ga te noći nisu ubili. I doktorka Danica Perović, koja je bila prisutna kao svjedok, ističe da je Antonić spriječio njegovo ubistvo te večeri, potvrđujući složenost odnosa među pučistima.

Sljedeće noći, grupa četnika pod vođstvom Stanka Vrhovca iz Kokora, iznijela je dr Stojanovića u ćebetu do potoka Mlinska Rijeka, gdje je bio likvidiran. Doktorka Perović i Nada Mažar su potom odvedene u zarobljeništvo. Ključni detalji iz svjedočenja Danila Vukovića, domaćina kod koga je Mladen ležao, potvrđuju da je Mladen ubijen odmah nakon što je iznesen iz kuće, što je kasnije prikazano i u filmskim adaptacijama.

Raspoloženje naroda i odjek poslije rata

Stanovnici Jošavke, nakon što su tokom rata prešli sa partizanske na četničku stranu, osjećali su sramotu i strah, o čemu svjedoče izjave iz knjiga Rade Bašića, partizanskog oficira i biografa dr Mladena. Izvještaji iz perioda poslije rata govore o neprijateljskom odnosu lokalnog stanovništva prema Narodnooslobodilačkom pokretu, dok su partizanske jedinice Jošavku smatrale oslobođenom teritorijom – što se pokazalo pogrešnim procjenama.

Dokumenti iz tog vremena jasno navode da je držanje naroda u Jošavki prema partizanima bilo neprijateljsko. Većina aktera puča završila je na strani četnika, a poslije rata, zbog sramote i osjećaja krivice, pokušavali su teret događaja skinuti sa sebe različitim teorijama zavjere.

Teorije zavjere i politički kontekst

Brojne teorije zavjere, uključujući tvrdnje da su Josip Broz Tito i Josip Mažar Šoša naredili ubistvo dr Stojanovića, nastale su pod uticajem propagande i želje da se opravda masovni prelazak partizana u četnike. Međutim, dostupni dokumenti i svjedočenja ne pružaju dokaze za ove tvrdnje, već pokazuju da je Stojanović bio žrtva četničkog puča u selu koje je do tada bilo partizansko.

Politički kontekst tog vremena bio je izuzetno težak za NOP, sa čestim prevratima i masovnim prelascima iz partizana u četnike. Rukovodstvo KPJ nije imalo potpunu kontrolu nad situacijom, a unutrašnje borbe i sukobi samo su dodatno otežali položaj pokreta otpora.

Naslijeđe i značaj dr Mladena Stojanovića

Dr Mladen Stojanović je ostao upamćen kao simbol borbe protiv fašizma na Kozari i Potkozarju, junak čije su pjesme i anegdote i danas prisutne u narodu. Njegova popularnost predstavljala je političku prijetnju četnicima, dok je partizanski pokret u to vrijeme bio ozbiljno uzdrman. Iako je bio povezan sa komunistima još od ranije, njegova smrt označila je prekretnicu u borbi za slobodu u ovom kraju.

Na osnovu brojnih svjedočenja, jasno je da je doktor Stojanović bio žrtva četničkog puča, a stanovnici Jošavke su, suočeni sa posljedicama svojih postupaka, godinama poslije nastojali pronaći opravdanje kroz razne teorije i priče. Njegovo naslijeđe ostaje duboko utisnuto u kolektivnu svijest Kozare i Potkozarja.