Prije 31 godinu, 18. i 19. septembra 1995. godine, Kozarska Dubica našla se na jednom od najvažnijih frontova završne faze rata u Bosni i Hercegovini. Tokom operacije „Una 95“ hrvatske vojne snage pokušale su preći rijeku Unu i uspostaviti mostobrane na području zapadne Republike Srpske, što je dovelo do teških borbi, ljudskih stradanja i razaranja koja se i danas pamte u Potkozarju. Ovi događaji odigrali su se u završnoj fazi rata u Bosni i Hercegovini, svega nekoliko mjeseci prije mirovnih pregovora koji su kasnije doveli do potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma.

Ratna jesen 1995. godine

Početkom septembra 1995. godine vojne i političke prilike na prostoru bivše Jugoslavije brzo su se mijenjale. Nakon prethodnih vojnih operacija u Hrvatskoj i zapadnoj Bosni, planirana je nova akcija usmjerena prema području uz rijeku Unu. Prema dostupnim istorijskim izvorima, cilj operacije bio je zauzimanje strateški važnih pozicija na području Bosanske Dubice, Bosanskog Novog i Bosanske Kostajnice te stvaranje povoljnijeg položaja za daljnje vojne aktivnosti. Nekoliko dana prije početka operacije, 13. septembra 1995. godine, uništen je telekomunikacioni repetitor na Kozari, što je dodatno otežalo komunikaciju na ovom području.

Međunarodne okolnosti

Operacija „Una 95“ odvijala se u složenim međunarodnim okolnostima završne faze rata. Nekoliko dana prije početka akcije NATO je izveo vazdušne udare na vojne i komunikacione ciljeve Vojske Republike Srpske, uključujući telekomunikacioni repetitor na Kozari koji je imao važnu ulogu u komunikaciji jedinica na ovom području. Istovremeno su Sjedinjene Američke Države kroz intenzivne diplomatske aktivnosti nastojale izvršiti dodatni pritisak na zaraćene strane kako bi se stvorili uslovi za mirovne pregovore. Prema dostupnim izvorima, američki diplomata Richard Holbrooke vodio je razgovore sa hrvatskim državnim vrhom i zagovarao nastavak vojnog pritiska na snage Republike Srpske. Zbog tih okolnosti dio istoričara smatra da su hrvatske vojne operacije u završnoj fazi rata imale značajnu političku i diplomatsku podršku zapadnih država. Međutim, o obimu i uticaju te podrške i danas postoje različita tumačenja među istraživačima i učesnicima događaja.

Napad na područje Kozarske Dubice

Dana 18. septembra 1995. godine započela su intenzivna borbena dejstva duž rijeke Une. Prema dostupnim izvorima, hrvatske snage pokušale su uspostaviti mostobrane na više lokacija, uključujući područje Kozarske Dubice. Istovremeno su vođena artiljerijska dejstva i borbe uz obalu rijeke. Stanovnici Dubice i okolnih naselja našli su se u veoma teškoj situaciji. Tokom dva dana borbi brojni civili bili su izloženi granatiranju, a mnogi su spas potražili u skloništima ili izvan svojih domova. Grad i okolna sela pretrpjeli su značajna oštećenja. Prema navodima izvora koji se bave obilježavanjem godišnjice događaja, na područje Kozarske Dubice tokom operacije palo je više hiljada artiljerijskih projektila.

Odbrana Kozarske Dubice i zapadnih granica Republike Srpske

Nakon pogoršanja vojne situacije na zapadnim granicama Republike Srpske, Glavni štab VRS formirao je Operativnu grupu 10 sa sjedištem u Prijedoru. U njen sastav ušle su 1. pješadijska brigada Novi Grad, 1. laka pješadijska brigada Prnjavor, Borbena grupa „Balj“, 11. dubička brigada i 1. laka pješadijska brigada Gradiška. Njihov zadatak bio je odbrana linije rijeka Une i Save od Novog Grada do Gradiške. Na području Kozarske Dubice glavni teret odbrane nosila je 11. dubička pješadijska brigada, jedinica Prvog krajiškog korpusa Vojske Republike Srpske. Brigada je učestvovala u više velikih operacija tokom rata, a operacija „Una 95“ predstavljala je jedno od njenih najtežih iskušenja. Kada su hrvatske snage 18. septembra počele forsiranje Une, nakon početnog iznenađenja pripadnici 11. dubičke pješadijske brigade, vojne policije i specijalnih jedinica policije organizovali su odbranu na dubičkom pravcu. Kao pojačanje stigao je i bataljon Centra vojnih škola „Rajko Balać“, kao i jedinice prebačene sa drugih dijelova ratišta. Na području Kostajnice posebno se istakla Borbena grupa „Balj“, koja je spriječila pokušaj diverzantskog prelaska preko oštećenog mosta. U Novom Gradu i duž linije Une ostale jedinice Operativne grupe 10 uspjele su stabilizovati front i zaustaviti dalje napredovanje hrvatskih snaga. Posebno značajan trenutak odbrane dogodio se 19. septembra u Donjoj Gradini, kada je izvršen novi pokušaj prelaska rijeke Save. Prema podacima Memorijalnog centra Republike Srpske, pripadnici 11. dubičke pješadijske brigade odbili su napad i uništili hrvatsko amfibijsko vozilo, čime je spriječeno stvaranje novog mostobrana na tom pravcu.

Ishod operacije

Borbe su trajale 18. i 19. septembra 1995. godine. Hrvatske snage uspjele su na pojedinim mjestima preći rijeku Unu i uspostaviti ograničene mostobrane, ali operacija nije ostvarila planirane vojne ciljeve. Nakon teških sukoba akcija je obustavljena, a područje Kozarske Dubice ostalo je pod kontrolom Vojske Republike Srpske. Do jutarnjih časova 20. septembra jedinice VRS ponovo su zauzele svoje odbrambene položaje, a operacija „Una 95“ završena je bez ostvarivanja planiranih ciljeva napadača. Operacija „Una 95“ danas se smatra jednom od posljednjih većih vojnih operacija rata u Bosni i Hercegovini.

Srpske žrtve i posljedice rata

Ratna dejstva tokom operacije ostavila su teške posljedice za lokalno stanovništvo. Među stradalima su bili civili, pripadnici Vojske Republike Srpske i pripadnici policije Republike Srpske. Jedan od izvora navodi ukupno 104 poginule osobe, uključujući 54 civila, 44 pripadnika Vojske Republike Srpske i šest pripadnika Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske. Prema podacima o 11. dubičkoj pješadijskoj brigadi, tokom borbi na području opštine Bosanska Dubica u operaciji „Una 95“ poginulo je 25 pripadnika VRS. Među poimenično potvrđenim poginulim pripadnicima 11. dubičke brigade nalazili su se Slobodan Ćirić (1970) i Milan Crljenica (1960). Njihova imena danas se nalaze među borcima kojima Kozarska Dubica odaje počast tokom obilježavanja godišnjica septembarskih događaja 1995. godine. Uz ljudske gubitke, Kozarska Dubica pretrpjela je velika razaranja. Oštećeni su ili uništeni brojni stambeni objekti, privredni kapaciteti i infrastrukturni objekti, dok su mnoge porodice ostale bez svojih domova ili najbližih članova porodice. 31 godinu kasnije, posebna pažnja posvećuje se sjećanju na poginule civile, borce Vojske Republike Srpske i pripadnike policije koji su izgubili živote tokom septembarskih događaja 1995. godine.

Sjećanje nakon 31 godine

31 godinu kasnije, septembarski događaji iz 1995. godine i dalje zauzimaju posebno mjesto u kolektivnom pamćenju stanovnika Kozarske Dubice i Potkozarja. Godišnjice predstavljaju priliku za odavanje pošte svim stradalim civilima i vojnicima, ali i podsjećanje na razaranja i ljudske tragedije koje rat ostavlja iza sebe. Istorija Potkozarja obilježena je brojnim teškim iskušenjima, a sjećanje na događaje iz septembra 1995. godine ostaje važan dio lokalne istorije. Čuvanje uspomena na stradale i njegovanje kulture sjećanja predstavljaju trajnu obavezu zajednice, uz poruku da se sukobi i tragedije iz prošlosti nikada ne ponove.

Tri decenije i jedna godina nakon operacije „Una 95“, Kozarska Dubica pamti svoje žrtve, čuva sjećanje na teške septembarske dane i nastavlja graditi budućnost u miru.